Kobieta w prawie tureckim

Turcja jako kraj muzułmański (99% to wyznawcy islamu, głównie sunnici) postrzegana jest często jako państwo dyskryminujące kobiety w życiu politycznym, gospodarczym, społecznym. Jednak tureckie prawo po wielu zmianach dokonanych na przestrzeni XX i XXI wieku stawia kobietę na równi z mężczyzną.

Turcja a islam

Przed przyjęciem islamu kobiety tureckie były traktowane z szacunkiem, posiadały szeroki zakres praw w sferze politycznej i społecznej. Inskrypcje orchowskie z VIII wieku wspominają, że rodziców obowiązywała zasada równorzędnej odpowiedzialności za rodzinę. Modlono się do boga-ojca (ot-ata) i bogini-matki (ot-ana). Do kobiet zamężnych zwracano się z szacunkiem, a osobę, która je znieważyła karano nawet śmiercią.

Gdy lud turecki przyjął islam (IX wiek), nadal pozostawał wierny swoim obyczajom. Jednak z czasem nowa religia wprowadziła zmiany w życiu Turków. W czasach kalifa Omara używana  kobiety używały krótkiej woalki, ale już w okresie Imperium Osmańskiego od XIV wieku do początku XX, kobiety miały ograniczony dostęp do edukacji i poddawano je coraz ostrzejszym rygorom. Życie haremowe wprowadzono w pałacu tureckim w XV wieku, a poligamia stała się faktem. Liczba żon nie mogła przekraczać 4. W prawie rodzinnym u Osmanów kobieta nie miała nic do powiedzenia przy wyborze mężczyzny. Męża wybierali rodzice lub jeden z najstarszych członków rodziny. Oficjalnych zaręczyn nie organizowano, przybierały najczęściej formę prywatnej umowy między dwiema rodzinami. Zgodnie z islamem małżeństwo było zawierane w obecności świadków i za zgodą obu stron. Prawo nie precyzowało, czy do zawarcia związku potrzebny jest imam.

Zgodnie z obyczajem w przypadku separacji, kobieta mogła się ubiegać o sumę zwaną mihir, ustaloną zwykle wcześniej, jeszcze przed ślubem. Mąż mógł się rozwieść z żoną zawsze, kiedy tego zapragnął. Wystarczyło, że wypowiedział lub przekazał na piśmie formułę „Rozwodzę się z tobą”. Prawo spadkowe również faworyzowało mężczyzn. W razie śmierci męża, o ile były dzieci, wdowa otrzymywała 1/8 majątku, ¼  natomiast, gdy małżeństwo było bezdzietne. Chłopcy otrzymywali dwa razy większą część spadku niż dziewczęta. Jeśli spadek przechodził  w ręce rodziców pary małżeńskiej, wówczas cały zapisywany był ojcu. Dopiero po śmierci ojca majątek otrzymywała matka. W praktyce to mąż miał pieczę nad majątkiem kobiety. Z czasem wprowadzono coraz więcej zakazów. W 1722 roku zakazano kobietom uczęszczania do miejsc rozrywkowych, a w 1754 roku nakazano im nosić szaty z ciemnych, grubych materiałów. Krawcy, którzy nie stosowali się do nakazu szycia takich ubrań, byli wieszani przed swoimi sklepami. W XIX wieku zaczęto powoli znosić niektóre restrykcyjne zakazy, ale dopiero Mustafa Kemal dokonał prawdziwej rewolucji (po dojściu do władzy w 1919 roku).

Nowa Turcja

Atatürk nie tylko wymyślił nowy naród turecki kreśląc mu nową przyszłość i przeszłość, ale i siłą – nie zawsze łagodnej – perswazji narzucił mu nową obyczajowość, kulturę prawną, kalendarz, a nawet język. Aby definitywnie zerwać z osmańską przeszłością, wprowadził alfabet łaciński, co ułatwiło walkę z analfabetyzmem (ok. 80 proc. Turków nie umiało czytać). Mężczyznom zakazał noszenia tradycyjnego (wprowadzonego dopiero w XIX w. na miejsce turbanu) fezu, kobietom – muzułmańskich chust na głowę. Zarządził równouprawnienie. Od 1925 roku kobiety mogą studiować, pracować, zajmować kierownicze stanowiska. W 1924 roku utworzono pierwszą szkołę muzyczną dla nauczycieli, która w 1936 roku stała się dostępna dla kobiet. W 1928 roku pierwsza kobieta  stała się członkinią tureckiej Izby Adwokackiej. Prawdziwy przełom nastąpił w 1924 roku, kiedy kobiety otrzymały prawa wyborcze. Dziesięć lat później umożliwiono im kandydowanie do parlamentu. Cenzus wieku przy czynnym prawie wyborczym wynosi 20 lat, natomiast prawo wybieralności mają osoby, które ukończyły 30 lat. W pierwszym parlamencie zasiadło 18 kobiet. Od tego momentu kobiety aktywnie biorą udział w życiu politycznym. Pierwszą przewodniczącą partii politycznej – Tureckiej Partii Pracy została Behice Boran (w 1970 roku), a pierwszą panią premier – Tansu Ciller (1993 rok).

Gwarancje konstytucyjne

Art. 10 i 12 konstytucji tureckiej gwarantują równość wszystkich ludzi bez względu na różnice języka, rasy płci, wyznania i przekonań politycznych. Stanowią również, że żadna osoba, rodzina, grupa czy klasa społeczna nie ma pozycji uprzywilejowanej. Art. 27 zapewnia wszystkim nieograniczony dostęp do edukacji, nauczania. Konstytucja gwarantuje prawo do wyrażania własnych poglądów (art. 26), swobodę przemieszczania się (art. 23) Od 1999 roku Turczynki nie mogą nosić chust w urzędach publicznych oraz na państwowych kampusach uniwersyteckich. Ten zakaz został wprowadzony po wystąpieniu Merve Kavacki, która podczas przysięgi składanej w Parlamencie miała na głowie chustę.

Inną zmianą, które wywołała dyskusję wśród Turków, był zakaz przeprowadzania testów dziewictwa wśród dziewcząt w szkołach średnich, kobiet kandydujących na stanowiska rządowe i pacjentek szpitali. W 1994 roku pięć dziewcząt usiłowało popełnić samobójstwo w proteście przeciwko testom dziewictwa – dopiero wtedy władze zdecydowały się ich zakazać. Jednakże prawo nadal dopuszcza test dziewictwa dla celów dowodowych. Testy były i często jeszcze są, formą poniżenia lub kary. Dla wielu tak „przebadanych” kobiet, u których stwierdzono brak błony dziewiczej, konsekwencjami są przemoc, poniżanie, a nawet śmierć. Rodzina badanej miała pełny dostęp do wyników przeprowadzonego testu. Sama obawa przed testem może być wystarczająca, aby spowodować konsekwencje psychologiczne dla ofiary ataku seksualnego. Odmowa poddania się testowi może być postrzegana jako przyznanie się do „splamienia honoru” i skutkować kolejnym atakiem seksualnym.

Prawo pracy

Prawo wprowadza ograniczenie – kobietom nie mogą pracować w kopalniach, przy układaniu kabli, budowie tuneli oraz innych pracach podziemnych i podwodnych. Od 1994 roku żona nie potrzebuje pozwolenia męża na podjęcie pracy poza domem. Jednak rzeczywistość społeczna odbiega znacznie od zamierzeń legislatora. Aż 88% bezrobotnych stanowią kobiety. Kobiety rzadko decydują się na podjęcie pracy zarobkowej, gdyż rodzice lub mąż wymuszają na kobiecie pozostanie w domu i rezygnację z dalszego kształcenia. W dużych miastach, np. Stambule, ta sytuacja stopniowo ulega zmianie, coraz więcej kobiet rozpoczyna karierę zawodową w takich dziedzinach jak prawo, medycyna czy ekonomia.

Małżeństwo

Zgodnie z regulacjami dotyczącymi zawarcia małżeństwa, kobieta może wyjść za mąż, gdy spełnia następujące warunki:
– stan psychiczny pozwalający na zawarcie małżeństwa (np. choroba psychiczna jest przeszkodą);
– ukończone 18 lat (zmiana art. 124 Kodeksu Cywilnego), a w przypadku nadzwyczajnym sędzia może wyrazić zgodę na zawarcie małżeństwa przez 17-letnią dziewczynę (zmiana art. 124) wcześniej już 14-letnia dziewczyna mogła wyjść za mąż;  mężczyzna może się ożenić gdy skończy 18 lat, a w nadzwyczajnych przypadkach gdy skończy 17;
– zakazane jest małżeństwo pomiędzy krewnymi;
– obowiązuje okres oczekiwania – kobiety, których małżeństwo zostało rozwiązane nie mogą wyjść ponownie za mąż wcześniej niż po trzechsetnym dniu od rozwodu. Ten zapis jest obecnie przedmiotem dyskusji.

Dokumenty wymagane przy zawarciu małżeństwa to: paszport, dowód osobisty, akt urodzenia, certyfikat zdrowia, 4 zdjęcia pana i panny młodej oraz zaświadczenie, że dana osoba nie pozostaje w innym  związku małżeńskim. Ceremonia ślubna może odbyć się w miejscu zamieszkania pana młodego albo panny młodej (poprawka art. 134), wcześniej mogła się odbywać tylko w miejscu zamieszkania pana młodego. Art. 41 zmieniony w 2002 roku zakłada, że małżeństwo opiera się na równej pozycji męża i żony.

Każdy z małżonków może rozporządzać majątkiem wspólnym (art.155). Każdy z nich jest w równym stopniu odpowiedzialny za zobowiązania finansowe współmałżonka (art. 198) Możliwe jest spisanie intercyzy co daje zabezpieczenie kobiecie w przypadku rozwodu ( art. 202). Kobieta może zachować nazwisko panieńskie, a według najnowszych zmian mąż może przyjąć nazwisko panieńskie żony.

Rozwód

Z roku na rok liczba rozwodów wzrasta, w szczególności w zachodniej części Turcji. Coraz częstszym powodem rozwodu staje się to, że kobieta jest aktywna zawodowo i zarabia więcej niż mąż. Pozew rozwodowy do sądu rodzinnego może złożyć zarówno mąż jak i żona. Aby uzyskać rozwód małżonkowie muszą najpierw przejść sześciomiesięczny okres separacji.  Oboje małżonkowie mogą ubiegać się o alimenty.

Dziedziczenie

Generalną zasadą jest, że żona dziedziczy ¼ spadku, a dzieci 3/4. W przypadku, gdy mąż umarł bezpotomnie i nie miał krewnych, żona dziedziczy cały majątek. W przypadku gdy żyją krewni, połowę spadku dziedziczy żona, a połowę krewni zmarłego. Jeżeli mąż spisze testament i zastrzeże, że cały spadek zostawia żonie, to rodzice zmarłego mogą dochodzić ¼ z całości spadku.

Rodzina

Art. 188 stanowi, że żona i mąż w równym stopniu reprezentują rodzinę i mają w niej równorzędną pozycję. Mąż zobowiązany jest (na mocy art. 186) opiekować się małżonką oraz dziećmi. W przypadku, gdy mąż nie chce uznać dziecka, matka może dochodzić od niego opłacenia kosztów poniesionych w czasie trwania ciąży i porodu (art. 304). W przypadku kobiet, które nie wyszły za mąż, a chciałby adoptować dziecko, taka możliwość istnieje, gdy ukończą 30 lat. Zmiany w kodeksie dają możliwość nie tylko mężczyźnie, ale również kobiecie prawo reprezentowania ustawowego np. bycia kuratorem, opiekunem (art. 416). W przypadku choroby psychicznej, pijaństwa lub innych poważnych nałogów męża szkodzących dobru rodziny, żona może wystąpić o umieszczenie go w odpowiednim zakładzie leczniczym.

Przemoc w rodzinie

W 1998 roku, po wielu latach starań organizacji kobiecych, turecki parlament uchwalił prawo przeciwko przemocy w rodzinie (tzw. prawo numer 4320). Ofiara nie musi występować jako strona procesu, oskarżenie może wnieść również członek rodziny, przyjaciel, sąsiad lub prokurator. Wniesienie pozwu nie wymaga opłaty sądowej. Sprawa dotycząca przemocy w rodzinie trafia do sądu pokoju.
Po wpłynięciu pozwu do sądu, sędzia orzeka środki zapobiegawcze, jakie należy zastosować wobec oskarżonego. Takimi środkami są:
– zakaz przebywania w miejscu zamieszkania poszkodowanego;
– zakaz zbliżania się do ofiary przemocy domowej;
-zakaz niszczenia mienia należącego do poszkodowanego (niszczenie mienia współmałżonka lub dziecka przed zastosowaniem takiego środka nie jest przestępstwem w świetle prawa);
– poinformowanie pracodawcy o zachowaniu pracownika – sprawcy przemocy domowej.
Wymienione środki mogą być orzeczone na okres 6 miesięcy. Jeżeli nie przynoszą one zamierzonego efektu – sprawca łamie zakazy – zostaje on aresztowany i toczy się przeciwko niemu postępowanie karne, które prowadzi do skazania.

Przemoc wobec kobiet

26 września 2004 roku, pod wpływem trzyletniej kampanii ruchów kobiecych, został zmieniony Turecki Kodeks. Stary kodeks kwalifikował przestępstwa na tle seksualnym jako przestępstwa przeciwko społeczeństwu, moralności publicznej i rodzinie. Nowy kodeks zastąpił przestępstwo „napadu na czystość i honor” przestępstwem gwałtu. Wprowadzono również zakaz rozróżniania gwałtu na kobietach zamężnych oraz niezamężnych. Gwałt na kobiecie niezamężnej był karany surowiej niż gwałt na kobiecie zamężnej. Za przestępstwo uznano również gwałt małżeński (ścigany z oskarżenia prywatnego). Przestępstwa seksualne, których ofiarami są dzieci poniżej 15 roku życia uznano za oddzielny rodzaj przestępstwa. Nowy kodeks usunął zapis, który gwarantował matkom, które zabiły nowonarodzone dzieci pochodzące spoza małżeństwa, niższy wymiar kary. Kobiety, które zachodzą w ciążę w wyniku związku pozamałżeńskiego pozostają pod ogromną presją rodziny. Dzieci pozamałżeńskie traktowane są w społeczeństwie jako hańba dla całej rodziny i dlatego też kobieta często decyduje się na dzieciobójstwo. Rodzina stara się ukryć jak najdłużej niewygodny fakt narodzin nieślubnego dziecka.

Nowy kodeks karny definiuje przestępstwo – zabójstwa honorowego – tzw. honour killings.Najczęstszymi powodami zabójstw na tle honorowym są:
– związek pozamałżeński
– problemy związane z poligamią, która mimo, że zakazana przez prawo często jednak       występuje na terenach wiejskich
– małżeństwo rozwiedzionej kobiety z bliskim przyjacielem byłego męża lub jego krewnymi
– presja rodziny na zawarcie małżeństwa z konkretną osobą
– porwanie i gwałt żony
– presja społeczno-kulturowa na mężczyzn

Według raportu Human Rights pomiędzy rokiem 2006 a 2007 dokonano 370 zbrodni powiązanych z kategorią zabójstw honorowych. Dokonano ich głównie w rejonie Marmara, centralnej, południowej i wschodniej Anatolii. Human Rights donosi, że ofiary pochodzą najczęściej z rodzin ultrareligijnych, ofiarami padają nie tylko kobiety, ale również mężczyźni, brak jednak dokładnych danych procentowych na ten temat. Mordercą jest najczęściej mężczyzna, ale zdarzają się również kobiety. Zabójstwo honorowe popełniają najczęściej mężczyźni w wieku 19-35 lat, co zaprzecza powszechnemu poglądowi, że zabójstw tych dokonują najmłodsi (jedynie 9%). Przez długie lata organizacje walczące o prawa kobiet postulowały penalizację tych czynów.

Raport „The Dynamics of the honour killings in Turkey” z roku 2009 szczegółowo prezentuje przyczyny zabójstw honorowych, przedstawia sposób postrzegania honoru przez Turków i Turczynki, podaje powody, dla których dokonuje się tych zbrodni. Badania przeprowadzone w grupie 200 osób narodowości tureckiej pochodzących z różnych grup społecznych wykazały, że badani pojmują honor w sposób bardzo tradycyjny i uważają, że każde wykroczenie przeciwko niemu powinno być karane śmiercią. Takie poglądy pojawiają się wśród osób, które pochodzą z terenów Turcji Wschodniej i Południowej, gdzie poziom edukacji jest stosunkowo niski.

Oto niektóre wypowiedzi osób, które wzięły udział w badaniu:
–  Kiedy mężczyzna idzie ulicą, kobieta powinna pozostać za drzwiami domu (kobieta,   lat 77, Stambuł)
–  Dla tego regionu nie jest normalne że dziewczyna ma chłopaka (Sanliurfa, lat 32)
–  Córka powinna być posłuszna, szanować rodzinę, nie powinna pracować, o wiele lepiej jest wyjść za mąż, gdy   nadejdzie odpowiedni czas (Adana, lat 30, imam)

Raport wyróżnia zabójstwa honorowe töre (takie o których decyduje rada) i zwykłe zabójstwa honorowe: „töre zdarzają się częściej we wschodniej Turcji, gdzie istnieją klany, które przeprowadzają egzekucję bez wyroku… Honor rodziny jest najważniejszy” (kobieta, lat 21, Stambuł).
Pozytywnym znakiem w zwalczaniu zjawiska zabójstw honorowych jest z pewnością wyrok wydany 13 stycznia 2009 roku w sprawie Naile Erdas, szesnastoletniej dziewczyny, która zaszła w ciążę w wyniku gwałtu i została zamordowana przez swoją rodzinę. Członkowie rodziny zostali skazani na dożywocie.

Podsumowanie

Prawo nie jest respektowane w niektórych częściach Turcji. Ogromnym problemem są zbrodnie honorowe, przemoc w rodzinie, postrzeganie kobiety jako własności męża czy ojca, a nie człowieka, jednostki równej mężczyźnie. Na szczęście ta sytuacja powoli ulega zmianie i kobiety coraz częściej walczą o swoje prawa, mają odwagę przeciwstawiać się niesprawiedliwości.

  • Witam na portalu Marto. Jutro zapoznam się dokładniej z artykułem. Pozdrawiam i życzę wielu wspaniałych, interesujących tekstów opublikowanych na naszym portalu!

  • Adam

    Gratuluję ciekawego artykułu.

    Tematyka rzadko poruszana w naszym kręgu kulturowym, a szkoda biorąc pod uwagę aspiracje Turcji do Unii Europejskiej. Żeby innych właściwie oceniać trzeba ich najpierw poznać.

    Czekam na nastepne publikacje.

  • MaSZ

    Dobry i merytoryczny artykuł! 🙂

    Polecam książki Orhana Pamuka: "Śnieg" (obraz prowincji tureckiej) oraz "Stambuł". Za tą drugą książkę Pamuk otrzymał literacką Nagrodę Nobla przed kilku laty.

    Wielu Turków jedynie formalnie podaje przynależność do religii muzułmańskiej. Przypomina to sytuację w Polsce, gdy w ankiecie, w której występują wyznania: katolickie, prawosławne, protestanckie, muzułmańskie, żydowskie, buddyjskie i inne, pytana osoba wskaże Katolicyzm, mimo, że mogła nie być w kościele od lat. Moi znajomi Turcy geeneralnie przyznają, że są muzułmanami, po czym siędzą do rana w knajpie pijąc piwo i Raki. Zachowują jedynie pewną wstrzemięźliwość podczas Ramanadu.

    Szczególnie Stambuł jest silnie kosmopolityczny, kobiety nierzadko piastują kierownicze stanowiska. Nie znam tureckiej prowincji, ale sądząc po książkach Pamuka, zapewne tam panują bardziej konserwatywne postawy.

    PS> W jednym z królestw średniowiecznej Europy istniał podatek pogłówny jedynie od liczby córek w rodzinie! Uzasadnienie było następujące: mężczyzna zawsze mógł być powołany do wojska i w ten sposób służyć królowi, zaś kobieta nie … 😉

    Pozdrawiam,

  • Bardzo ciekawy artykuł, zarówno z polityczno-społecznego, jak i prawnego punktu widzenia. Żałuję, że nie mogłem wziąć udziału w konferencji o prawach kobiet w Turcji…

  • joanna

    bardzo ciekawy artykul ale jednak nie daje odpowiedzi na moje wszystkie pytania…w jednym z europejskich panstw przez jakis czas pracowałam z mezczyzna pochodzenia tureckiego… dowiedzialam sie od niego roznych ciekawych rzeczy…o tyle ciekawych, ze dla mnie calkiem nowych a nawet mozna by powiedziec dziwnych… on jest zonaty jednoczesnie od dluzszego czasu jest zwiazany z inna kobieta(nieformalnie)…jego zona choruje na stwardnienie rozsiane…on twierdzi, ze chce ale w pewnym sensie nie moze zostawic zony gdyz wtedy musial by wszystko jej zostawic (dom,samochod itd…)…ze poprostu musial by sie wyniesc z niczym…i teraz tak sie zastanawiam na jakiej wlasciwie zasadzie jest to oparte…kult religijny? prawo? wlasne sumienie? drugie zagadnienie to komflikt z terrorystami…opowiadał, ze sam musial mordowac…ze kazdy mezczyzna ktory ukonczyl pelnoletnosc i ktory nie kontynuowal nauki musial wstapic do pewnego rodzaju wojska… jesli ktos to przeczyta i bedzie wiedzial cos wiecej na ten temat i moglby mi to wszystko jakos rozjasnic to bede wdzieczna:)… gg4512605.. pozdrawiam:)

  • Artur Makolągwa

    Toż to prawie telenowela z tym Turkiem 😉 Nie jestem co prawda ekspertem, ale z tego co wiem, to generalnie islam daje kobietom stosunkowo szeroką ochronę prawną. Co do opisanego przez Ciebie przypadku to możliwe, że chodzi o zwrot kobiecie posagu (z nawiązką), który ciążyłby na nim po rozwodzie. Wtedy faktycznie musiałby sporo oddać (choć na pewno nie wszystko – chyba, że tak fatalną umowę małżeńską podpisał).

    Co do zabijania, to pewnie bujna wyobraźnia znajomego i chęć popisania się 🙂 Na pewno musiał wstąpić do wojska, ale wątpię by musiał w nim kogokolwiek mordować. No chyba, że należał nie do armii, a do jakieś nielegalnej organizacji paramilitarnej, ale to już inna sprawa…

    Pozdrawiam,
    Artur

  • irena

    Dziekuje serdecznie za ten naprawde obiektywny artykul. Uzupelnilam nieco swoja wiedze a i tak mam jeszcze mase pytan. Szkoda, ze nie ma w codziennych publikacjach takich informacji – rowniez o innych krajach arabskich. Wiedza Polakow w tym zakresie jest katastroficzna, oparta na prasowych sensacjach – typu wlasnie honorowych zabojstw, terror, kobieta przedmiot, slawetny tahur – trzeba wiecej podobnych artykulow wyjasniajacych co to okrutna tradycja a co religia – fakt, fundamentalni imami sami propaguja takie zachowania. Hmm…. temat rzeka…
    Mimo to, dziekuje !

  • Jolesaw

    Mam zarzyut odnośnie nadania praw wyborczych kobietom bowiem K. Piskrzyńska, J. Świeca, Europejska Wspólnota transnarodowa w kontekście planu akcesji tureckiej do UE, De Doctrina Europea. Roczniki Instytutu Europeistyki, R. 3, 2006., s. 79 pisze że w 1930 roku, według P. Zientary prawa wyborcze kobiety otrzymały w 1934, P. Zientara, Turcja: dylematy i wyzwania w kontekście akcesji do Unii Europejskiej, Wspólnoty Europejskie, nr 5, 2006, s. 9. No i jestem w kropce 🙂

  • Kadar

    Świetny artykuł, gratuluję! Chciałabym poszerzyć moją wiedzę na ten temat i stąd pytanie: z jakiej bibliografii Pani korzystała? Chodzi mi szczególnie o okres przed reformami Ataturka.
    Pozdrawiam,
    Kadar

  • K.

    Czy mogłabym prosić o wskazanie bibliografii, z której pani korzystała, pisząc swój artykuł?

  • ziel

    Czy można prosić o wskazanie bibliografii do tego artykułu?

    • politykaglobalna

      Niestety, artykuł jest sprzed blisko 6 lat – obecnie nawet nie mamy kontaktu z jego autorką.