Katyń, a sprawy globalne

Wydarzenia upamiętniające zbrodnię katyńską miały być dla stosunków polsko-rosyjskich swoistym sprawdzianem gotowości do odnowienia wzajemnych relacji.

Źródło: gazetaprawna.pl
Źródło: gazetaprawna.pl

O wadze tych wydarzeń może świadczyć powszechność opinii wyrażanych przez publicystów, analityków czy polityków; jakoby kwestia ta była papierkiem lakmusowym, swoistą osią wokół której należało budować relacje pomiędzy Warszawą a Moskwą. Pogląd ten jest w Polsce obecny od początku III RP, jednakże wydarzenia upamiętniające tragedię w tym roku miały charakter szczególny i były skrupulatnie obserwowane przez całą społeczność międzynarodową. Poniższa analiza opisuje trzy główne determinanty współczesnej polityki Kremla, które uwidoczniły się w procesie odnowy dialogu pomiędzy Polską i Rosją. Płynące z niej wnioski mogą natomiast odpowiedzieć, w jakim kierunku ewoluuje rosyjska polityka i określić charakter tych zmian.

Po pierwsze, obecna władza w Rosji w istotny sposób opiera się na innej filozofii politycznej, niż ta które wyznawane są powszechnie w świecie zachodnim. Jest ona specyficzną mieszanką elementów wywodzących się z tradycji samodzierżawia, sowieckiej spuścizny i współczesnych wartości liberalnych. W efekcie można odnieść wrażenie, że Rosja nie potrafi odciąć się kategorycznie od swojej niechlubnej przeszłości, gdyż faktycznie jest to jedyny sposób legitymacji władzy Putina i Miedwiediewa w sytuacji, w której istniejący system ma raczej charakter fasadowy. Innymi słowy, jeżeli mandat społeczny jest zbyt słaby, naturalnym odruchem rządzących jest sięganie do ‘sprawdzonych’ tradycji politycznych. Ponadto w przypadku braku określonych procedur demokratycznych, najważniejszym czynnikiem utrwalającym władzę w Rosji staje się charyzma ich liderów politycznych. Sytuacja ta ma bezpośrednie przełożenie na politykę zagraniczną Moskwy. Podkreślanie osobistych relacji z przywódcami światowymi, a także niechęć do normatywizacji stosunków (np. Instytucjonalny charakter relacji z UE) jest tego najlepszym przykładem. Kreml wybiera sobie partnerów sam i sprytnie kształtuje agendę wzajemnych relacji (wartości są zbędne, kiedy w grę wchodzi interes). Ostatnie wydarzenia w kwestii polsko-rosyjskich relacji zdają się potwierdzać tą dewizę, która wciąż pozostaje wyznacznikiem dla Kremla w jego polityce zagranicznej.

Po drugie, Katyń stał się symbolem podejrzliwości i braku zaufania w relacjach Warszawy z Moskwą. Tajemnicą Poliszynela jest fakt, iż największą rolę w ociepleniu wzajemnych relacji odegrała komisja do spraw trudnych pod kierownictwem prof. Anatolij Torkunowa i prof. Adama Rotfelda. Najważniejszym jej osiągnięciem było skonstruowanie platformy porozumienia, czyli zrębów współpracy opartych na wzajemnym zaufaniu. Bez tego etapu wszelkie polityczne gesty ze strony Kremla nie mogłyby mieć miejsca. Warto zauważyć, że kwestia braku zaufania do współczesnej Rosji bardzo znacząco wpływa na politykę Zachodu w stosunku do Kremla. Z drugiej strony, opinia publiczna w Rosji pozostaje wciąż antyzachodnia, co często wykorzystywane jest w politycznej retoryce przez czołowych polityków w Moskwie. Jak pokazuje przykład Katynia, zbudowanie zaufania pomiędzy Zachodem, a Rosją pozostaje warunkiem sine qua non konstruowania wzajemnych stosunków. Warto o tym pamiętać analizując ostatnie porozumienia rozbrojeniowe czy próby zacieśnienia współpracy w kwestii bezpieczeństwa międzynarodowego pomiędzy NATO i Rosją. Być może nadzieje z nimi związane wydają się naiwne, jednakże kierunek na pewno jest słuszny.

Po trzecie, rozwój relacji wokół kwestii katyńskiej zwiastuje zmianę w polityce zagranicznej Kremla. Rosja zmienia percepcję postrzegania stosunków międzynarodowych. Moskwa uświadamia sobie, że współczesna polityka globalna nie jest ‘grą o sumie zerowej’. Innymi słowy, Rosja zgodziła się na taktyczne ustępstwa w imię strategicznego interesu. Co więcej, inicjatywa w kwestii katyńskiej w całości należała do Kremla. To dzięki osobistej decyzji władz rosyjskich doszło do wizyty Putina w lesie katyńskim, co samo w sobie stało się wydarzeniem bez precedensu. Po raz pierwszy Putin zdecydowała się na kompromis w relacjach z państwem postkomunistycznym i to w kwestii która w znaczący sposób może zmienić relacje wewnątrz samej Rosji. Jeżeli ewolucja w stronę bardziej konstruktywnego kształtowania stosunków z własnych otoczeniem okaże się tendencją stałą można oczekiwać, iż Moskwa zacznie odgrywać poważniejszą rolę w Europie i na świecie.

Emil Zacharczuk